Zmiany klimatu coraz wyraźniej wpływają na tempo i sposób rozwoju polskich gmin i regionów. Autorki poradnika „Zintegrowane planowanie rozwoju w kontekście zmian klimatu” podkreślają, że jednostki samorządu terytorialnego stoją dziś przed momentem przesądzającym o przyszłym bezpieczeństwie mieszkańców. Jak zaznaczają, to właśnie teraz obserwujemy „decydujący moment” we wdrażaniu polityki klimatycznej, ponieważ skutki globalnego ocieplenia stają się widoczne niemal na każdym poziomie życia społecznego i gospodarczego.
Dokument powołuje się na analizy Europejskiej Agencji Środowiska i zwraca uwagę, że budowanie odporności na złożone ryzyko klimatyczne jest konieczne i pilne, ponieważ dotyczy wszystkich segmentów polityk publicznych — od infrastruktury krytycznej, poprzez planowanie przestrzenne, aż po zdrowie mieszkańców.
W niektórych regionach, takich jak Mazowsze, analizy demograficzne wskazują, że starzenie się populacji dodatkowo wzmocni skutki klimatyczne. Osoby powyżej 65. roku życia będzie stanowiły coraz większą część mieszkańców, co wymusza dostosowanie infrastruktury zdrowotnej i opiekuńczej do nowych realiów. Jednocześnie w tej samej diagnozie zauważono, że struktura gospodarcza regionu pozostaje silnie zależna od paliw kopalnych, ponieważ aż 97,5% krajowej produkcji wyrobów przemysłowych w oparciu o ropę i gaz ziemny oraz 63,8% energii opartej na paliwach stałych i produktach rafineryjnych powstaje właśnie na Mazowszu. Oznacza to, że transformacja energetyczna, jeśli ma być skuteczna, musi uwzględniać lokalne uwarunkowania i potencjały.
Ekspertki podkreślają, że polityka klimatyczna musi stać się częścią zintegrowanego planowania rozwoju.
Nie może funkcjonować obok strategii samorządowych, ale powinna być z nimi trwale zespolona, zarówno w relacji poziomej — pomiędzy różnymi dokumentami jednej gminy lub regionu — jak i pionowej, łączącej politykę krajową, regionalną i lokalną.
Nie są to zresztą założenia teoretyczne — w wielu miejscach na świecie takie myślenie o przestrzeni i klimacie stało się fundamentem udanych transformacji. Jednym z przykładów jest szwedzkie Växjö, gdzie od lat 90. emisja CO₂ na mieszkańca spadła o ponad 70%, mimo że populacja miasta wzrosła o jedną trzecią, a produkt krajowy brutto na osobę podwoił się. Miasto od 1996 roku konsekwentnie realizuje strategię prowadzącą do neutralności klimatycznej, wyprzedzając krajowe zobowiązania Szwecji o 15 lat. Podobnie Nowy Jork opracował jeden z najbardziej ambitnych na świecie programów redukcji emisji związanych z budynkami, które odpowiadają za niemal 70% emisji CO₂ w mieście, przy czym połowa tej wartości pochodzi z największych obiektów. Wprowadzona w 2019 roku regulacja Local Law 97 nakłada na właścicieli budynków o powierzchni ponad 25 tysięcy stóp kwadratowych obowiązek spełniania coraz bardziej rygorystycznych norm energetycznych i emisyjnych już od 2030 roku.
Kopenhaga prowadzi intensywną działalność na rzecz redukcji emisji, jednak jej plan osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2025 roku został przesunięty w czasie ze względu na brak krajowego finansowania instalacji wychwytywania dwutlenku węgla. Mimo to miasto uruchomiło demonstracyjną instalację CCS pod koniec 2023 roku, deklarując, że choć cel zostanie osiągnięty później, to pozostaje aktualny i nie jest zagrożony w dłuższej perspektywie.
Finansowanie klimatu
Polskie samorządy mają dziś do dyspozycji szeroki wachlarz narzędzi — od miejskich planów adaptacji, które są obowiązkowe we wszystkich miastach powyżej 20 tys. mieszkańców, po zrównoważone zamówienia publiczne, w których administracje mogą promować rozwiązania sprzyjające redukcji emisji i gospodarce o obiegu zamkniętym. Szczególne znaczenie ma weryfikacja klimatyczna inwestycji, zgodna z wytycznymi KE. To właśnie dzięki niej jednostki samorządu terytorialnego mogą uzyskać dostęp do ogromnych środków unijnych przeznaczonych na lata 2021-2027, w których kwestie klimatyczne stanowią kluczowe kryterium finansowania.
Współrządzenie klimatyczne
Ekspertki podkreślają również dynamicznie rozwijającą się rolę uczestnictwa społecznego. Coraz częściej to mieszkańcy — poprzez panele obywatelskie, konsultacje społeczne czy zielone budżety obywatelskie — stają się współautorami polityki klimatycznej. Modele te nazywane są klimatycznym współrządzeniem i stanowią jeden z filarów skutecznej transformacji w nowoczesnych jednostkach samorządowych.
Jak zauważają autorki, że choć wyzwania są złożone i wielowymiarowe, to jednocześnie stanowią ogromną szansę rozwojową. Włączenie polityki klimatycznej do planowania strategicznego może nie tylko podnieść odporność samorządów na rosnące ryzyka środowiskowe, lecz także stać się impulsem modernizacyjnym i ekonomicznym.
Autorki Poradnika: Paulina Legutko‑Kobus, Agnieszka Sobol, Małgorzata Hajto, Izabela Potapowicz