Analizy przeprowadzone przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ‑PIB) w ramach opracowania „Atlas skutków zjawisk ekstremalnych w Polsce” podkreślają, że postęp cywilizacyjny i działalność człowieka zwiększyły podatność na występowanie zjawisk ekstremalnych na całym świecie, a skala strat wywoływanych przez te zjawiska rośnie.
W latach 2001‑2019 zjawiska ekstremalne w Polsce spowodowały straty bezpośrednie szacowane na około 115 mld zł. Uwzględniając przy tym skutki pośrednie, takie jak przerwanie działalności przedsiębiorstw czy utracone możliwości gospodarcze, łączna wartość strat mogła przekroczyć nawet 180 mld zł. Szczególnie dotknięty był sektor rolnictwa, w którym w okresie 2017-2019 susze odpowiadały aż za 77% wszystkich strat, potwierdzając wrażliwość produkcji rolniczej na zmieniające się warunki klimatyczne. W zakresie bezpieczeństwa ludzi, skutki tych zdarzeń były równie poważne – od 2001 roku w wyniku zjawisk ekstremalnych zginęło ponad 1 800 osób.
Analiza działań ratowniczych Państwowej Straży Pożarnej w latach 2010‑2019 pokazuje, że głównymi przyczynami interwencji był silny wiatr, odpowiadający za 54% wszystkich wyjazdów, oraz intensywne opady deszczu, których wystąpienie stanowiło przyczynę 30% interwencji.
Co roku na wielu stacjach wodowskazowych notuje się coraz niższe absolutne minima stanów wody. Tendencję tę potwierdzają również badania, wskazujące na rosnącą częstotliwość susz o szerokim zasięgu: w latach 2011, 2015, 2018 i 2019 zdarzały się średnio co 2,5 roku, podczas gdy w poprzedniej dekadzie (1989‑2009) takie susze pojawiały się przeciętnie co 5 lat. Okresy suszy często przeplatają się z powodziami, ponieważ nadmierne wysuszenie gleby ogranicza jej zdolność do absorpcji wody, co w przypadku intensywnych opadów znacząco zwiększa spływ powierzchniowy, wpływając na wzrost prawdopodobieństwa lokalnych podtopień i wezbrań.
Każde dodatkowe 0,5°C wzrostu średniej temperatury powietrza prowadzi nie tylko do zwiększenia częstości zjawisk ekstremalnych, ale także do wyraźnego wzrostu ich intensywności, co potwierdzają oceny IPCC. Wraz ze wzrostem temperatury wzrasta ryzyko wystąpienia fal upadów, natomiast prawdopodobieństwo ekstremalnych opadów rośnie o około 7% na każdy dodatkowy stopień ocieplenia. W świetle tych danych dostosowanie gospodarki, infrastruktury i systemów zarządzania kryzysowego do nowych warunków staje się koniecznością. W połączeniu z wysiłkami na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych działania te mogą odegrać kluczową rolę w powstrzymaniu dalszego narastania ryzyka klimatycznego.
Choć zjawisko typu „susza” czy „powódź” są w naszej strefie klimatycznej czymś naturalnym, to ich częstotliwość, czas trwania i skutki są dziś w dużym stopniu determinowane przez czynniki antropogeniczne – w tym emisję gazów cieplarnianych, zmiany zagospodarowania przestrzennego, wzrost urbanizacji, niewystarczającą infrastrukturę retencyjną i zabezpieczenia.
Dlatego niezbędne staje się połączenie działań łagodzących (mitygacyjnych) – takich jak redukcja emisji CO₂, transformacja energetyczna czy ograniczanie wylesiania – z działaniami adaptacyjnymi, obejmującymi m.in. modernizację infrastruktury, nowoczesne systemy gospodarowania wodami opadowymi, przemyślane planowanie przestrzenne i budowę skutecznych systemów ostrzegania. Eksperci IOŚ-PIB podkreślają, że kluczowe znaczenie mają tu systemy wczesnego ostrzegania, zwiększanie retencji (szczególnie małej, naturalnej), rozwój błękitno-zielonej infrastruktury oraz odpowiedzialne zarządzanie ryzykiem.
Inwestycje w prewencję i adaptację są wyjątkowo efektywne ekonomicznie. Szacunki wskazują, że każda złotówka przeznaczona na adaptację może przynieść kilkukrotnie korzyści, ograniczając zarówno straty materialne, jak i ryzyko dla życia ludzi.
Projekt Klimada 3.0
W ramach projektu „Klimada 3.0 – dostęp do wiedzy i danych w zakresie zmian klimatu” realizowanego przez IOŚ-PIB, zostanie stworzona ogólnodostępna platforma prezentująca zaktualizowane scenariusze klimatyczne, analizy ryzyka oraz dane o zjawiskach ekstremalnych. Rozwiązanie to tworzy solidną podstawę do budowania zarówno lokalnych, jak i krajowych strategii reagowania na skutki zmian klimatu, wspierając spójność działań w różnych sektorach. W ramach Klimady 3.0 interesariusze uzyskają specjalistyczne narzędzia oraz wsparcie eksperckie, które pozwolą im lepiej oceniać wrażliwość swoich regionów i planować inwestycje odporne na przyszłe zagrożenia. Dzięki temu instytucje publiczne, przedsiębiorstwa i mieszkańcy mogą podejmować decyzje oparte na rzetelnej wiedzy, co staje się kluczowym elementem budowania długoterminowego bezpieczeństwa klimatycznego kraju.