Z najnowszych danych opublikowanych przez Instytut Ochrony Środowiska – PIB wynika, że 75 proc. kotłów na biomasę i 30 proc. pomp ciepła wpisanych na listę Zielonych Urządzeń i Materiałów (ZUM) – kluczowe narzędzie programu Czyste Powietrze – nie ma przypisanego numeru EPREL, czyli unijnego numeru rejestracyjnego wymaganego prawem dla urządzeń objętych etykietowaniem energetycznym. Tymczasem rejestracja urządzeń grzewczych w bazie EPREL jest podstawowym warunkiem dopuszczenia ich do obrotu na terenie UE, a brak tego wpisu oznacza, że produkt nie może być finansowany ze środków publicznych w żadnym programie krajowym ani unijnym.
Naruszenie prawa unijnego
Organizacje branżowe – Polska Organizacja Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORT PC), Stowarzyszenie Producentów i Importerów Urządzeń Grzewczych (SPIUG) i Związek Pracodawców AGD i HVAC APPLiA Polska – ostrzegają, że brak wpisu w bazie EPREL (European Product Registry for Energy Labelling) to nie jest zwykły błąd administracyjny, ale naruszenie przepisów unijnych dotyczących etykietowania energetycznego i wprowadzania urządzeń do obrotu.
Obowiązek wpisu do unijnej bazy EPREL wynika z art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1369 w sprawie etykietowania energetycznego. Ponieważ Lista ZUM jest oficjalnym narzędziem wykorzystywanym przez NFOŚiGW do weryfikacji urządzeń kwalifikujących się do dofinansowania w programie Czyste Powietrze, instytucje publiczne mają obowiązek zapewnić, że wszystkie produkty znajdujące się na tej liście spełniają wymogi prawa UE, w tym wymóg rejestracji w bazie EPREL. Każdy produkt objęty obowiązkiem etykietowania energetycznego musi być w niej zarejestrowany przed wprowadzeniem do obrotu. Brak wpisu oznacza, że produkt nie jest dopuszczony do sprzedaży na rynku UE. Branża od miesięcy apelowała o uregulowanie sytuacji i przywrócenie wiarygodności listy ZUM.
Według analizy prawnej dostarczonej do MKIŚ, MRiT i NFOŚiGW przez organizacje branżowe na początku 2025 roku, finansowanie lub sprzedaż urządzeń bez wpisu do bazy EPREL nie są dopuszczalne w żadnym kraju UE i mogą skutkować odpowiedzialnością cywilną decydentów z instytucji realizujących programy wsparcia publicznego.
Geneza problemu i brak skutecznego nadzoru
Organizacje PORT PC, SPIUG i APPLiA Polska od początku 2025 r. apelowały do IOŚ-PIB, NFOŚiGW i MKiŚ o pilną weryfikację i uzupełnienie danych na liście ZUM kwalifikującej urządzenia grzewcze do dofinansowań. Dopiero po przedstawieniu w marcu 2025 r. szczegółowej analizy prawnej wskazującej na możliwość naruszenia przepisów wynikających z prawa unijnego, nastąpiła zmiana stanowiska – wcześniej przez kilka miesięcy NFOŚiGW utrzymywał, że wpis do EPREL to wyłączna odpowiedzialność producentów i dystrybutorów urządzeń grzewczych.
Zgodnie z aktualnym regulaminem, wszystkie produkty znajdujące się na liście ZUM muszą posiadać numer rejestracyjny z bazy EPREL do 15 grudnia 2025 roku (techniczny wpis – do 10 listopada).
Mimo że instytucje publiczne od wielu miesięcy są świadome skali problemu, zamiast czasowo wstrzymać finansowanie urządzeń bez numeru EPREL, zdecydowały się dać producentom i dystrybutorom dodatkowy, ponad półroczny okres na uzupełnienie wpisów – do 15 grudnia 2025 roku. Organizacje zwracają uwagę, że użyte przez IOŚ-PIB w komunikacie z 31 października sformułowanie „Aktualizacja wniosku po tym terminie wiąże się z ryzykiem czasowego zawieszenia urządzeń na liście” jest nieprecyzyjne i może wprowadzać w błąd, ponieważ prawo unijne nie przewiduje uznaniowości w przypadku braku wpisu do bazy EPREL. Po upływie tego terminu produkty bez wymaganego numeru EPREL nie powinny pozostać na liście ZUM ani być finansowane w nowych projektach.
W przypadku projektów już rozliczanych lub będących w trakcie rozliczeń, brak wpisu urządzeń do EPREL może prowadzić do zakwestionowania kwalifikowalności wydatków w audytach środków unijnych, z których finansowana jest obecna transza programu Czyste Powietrze.
Dane mówią same za siebie
Według danych Instytutu Ochrony Środowiska – PIB z 31 października 2025 r., bez numeru rejestracyjnego do bazy EPREL na liście ZUM figuruje obecnie 2366 kotłów na biomasę oraz 802 pompy ciepła. Jak wskazują szacunki organizacji branżowych, odpowiada to 75 proc. wszystkich obecnie zakwalifikowanych do dofinansowań kotłów na biomasę z tej listy oraz 30 proc. pomp ciepła.
Oczywiście, brak numeru EPREL w rekordzie listy ZUM nie zawsze oznacza brak rejestracji w bazie EPREL, ale w praktyce wiąże się z bardzo dużym prawdopodobieństwem, że urządzenie nie jest w bazie EPREL i formalnie nie jest dopuszczone do obrotu w UE.
Mimo to takie urządzenia wciąż mogą otrzymywać finansowanie z publicznych środków w ramach programu Czyste Powietrze, co stanowi naruszenie zasad unijnych dotyczących przejrzystości i wydatkowania funduszy publicznych.
Apel branży i zapowiedziane działania
PORT PC, SPIUG i APPLiA Polska zapowiadają niezwłoczne przekazanie raportu do UOKiK i odpowiednich jednostek nadzorujących, wskazującego na systemowe naruszenie przepisów UE dotyczących etykietowania energetycznego i wykorzystania środków publicznych na finansowanie urządzeń, które nie spełniają wymogów dopuszczenia do obrotu.
Organizacje oczekują:
• natychmiastowego wstrzymania dopłat dla urządzeń bez numeru EPREL,
• publikacji listy urządzeń bez wpisu do EPREL wraz z nazwami producentów i dystrybutorów,
• pełnej weryfikacji listy ZUM przed końcem 2025 roku oraz podjęcia przez UOKiK działań kontrolnych wobec firm wprowadzających do obrotu niezgodne z prawem produkty.
Organizacje oczekują od MKiŚ oraz NFOŚiGW przedstawienia planu działań naprawczych i raportu z weryfikacji listy ZUM przed końcem roku.
Źródło: PORT PC, SPIUG, APPLiA Polska